Добавить в цитаты Настройки чтения

Страница 41 из 68

Beləliklə farslar bütün uğurlarına görəXurşidə borclu idilər və onun tövsiyələrini yerinə yetirmək fürsətini itirən kimi uğursuz oldular. Bospor və Dardaneli keçdikdən sonra yenidən farslar, on üç il əvvəl olduğu kimi, lənətə gəlmiş bir sualla qarşılaşdılar. Tabe olmayan köçəriləri döyüşə məcbur etmək və bununla problemi həll etmək - bütün çölləri qırmaq və ram etmək. Əks təqdirdə həm gücünü, həm də sərbazlarını boş yerə itirərək sonsuz bir müddətə ildırım dalınca qaçmalı olacaqsınız. I Dara, Qobri və Xurşidə bu məsələni həll etmələrini əmr etdi. Canavar Xurşidi istisnasız olaraq bütün saklr tərəfindən nifrət etdiyi kimi təqdim etmək lazım deyil və bu həqiqətdən uzaq idi. Ağıllı Xurşidin tihraxaudalılar arasında çoxlu tərəfdarları var idi və Təhmirə olmasaydı, Sakasfar özü heç vaxt qardaşı oğlunu taxtdan endirəbilməzdi. Hamı bilirdi ki güclü və ağıllıXurşid tihraxudalıların birliyinin böyüklüyünə nail olmaq üçün səy göstərir. Uzun müddətdir ki hər tərəfdən pələnglər üzərində hökmranlığı üçün dəhşətli bir təhlükə ilə üzləşən Xurşid bütün gücü ilə olanlar arasında nüfuzunu gücləndirməli idi. Bunun üçün Xurşid bir risk etdi. O, gizli şəkildə özünü hazırlayaraq gözlənilmədən Rüstəm və Təhmirə tərəfdarlarına hücum etdi və onlara sarsıdıcı bir zərbə endirdi. Xurşid rəqiblərinin əmlakını və mal-qarasını müsadirə etdi, ancaq özü üçün bir qoyun da almadan bütün əmlakı və mal-qaranı kasıb köçərilərə payladı. Döyüşə yüksək səviyyədə hazır olan ordusundan istifadə edərək ən zəngin ölkələr olan sarmatiyanın və savromatiyanın qərb bölgələrində, yırtıcı yürüşılər aparmağa başladı. O, qənimətlərdən özünə heç bir şey saxlamadı hər şeyi yenə də kasıblara payladı. Xurşid bilirdi ki varlı və nüfuzlu insanlar onsuz da varlanmaq üçün fürsəti əldən verməyəcəklər, buna görə yoxsul insanlara daha tez-tez hədiyyə paylayırdı. İndi isə acınacaqlı və qorxaq Sakasfara ilə tihraxudalılar get-gedə daha səxavətli, ağıllı və cəsarətli Xurşidi xatırlamağa başladılar. Tihraxudalılar Sakasefarı sevmirdilərçünki o onların şurası ilə deyil Təhmirə tərəfindən zorla taxta qoyulmuşdu. TezlikləAmaqa və Qatal öz orduları ilə cənuba doğru hərəkət edərək massagetlərin üzərinə yeridilər. Onlarla eyni vaxtda Alan hökmdarı Aşxadar da öz ordusu ilə cənuba doğru hərəkət edirdilər. Bundan sonra ürəyi Təhmirəyə nifrət hissi ilə yanan Rudabə də öz ordusunamassagetlərin üzərinə yürüməyiəmr etdi. Rudabə Təhmirəyə o qədər nifrət edirdi ki, onu öz əli ilə öldürmək istəyirdi. Skopasis isə Kamankeş Aranla qərbə tərəf hərəkət etməyə başladı. Amaqa qısa bir zamandan Massaget qüvvələrinin cənub da cəmləşdiyindən istifadə edərək onlara məxsus bir sıra əraziləri ələ keçirib əhalini qılıncdan keçirdi. Amaqanınmassaqetlərin ərazisini işğal etməsi xəbərini alaraq və kunhanın farslara qarşı çıxan qüvvələrə rəhbərlik etmək üçün təyin olunduğunu öyrənən Xurşid hirsli bir şəkildə gülümsəyərək dedi:

- Niyə Təhmirəyə bu qədər düşmən olan Amaqa onu şəxsən görmək istəyir?

- Əlbətdə ki Xurşid, Skunha və Amaqa ilə Təhmirə arasındakı əlaqəni təyin edənə qədər heç bir döyüşə qatılmamaq üçün sərt təlimat verildiyini dərhal təxmin etdi. Skunha onu hər hansı bir hiyləyə təhrik edə bilər, amma yanında qorxaq və ehtiyatlı Sakasfar var və oğlunu hər cür ehtiyatsızlıqdan qoruyacaqdır. Təhmirə Skunhanı rəhbər təyin etmək məcburiyyətində qaldı. Hələ bir də Aspar var, amma o qan dadmış, ona daha çox susayan bir qurddur və haomavarqlar arasında sürətlə məşhurlaşdı. O, qəhrəman olmağı sevirdi və bir şəkildə dərhal doğma yurdu üçün farslara qarşı mübarizə aparırdı. O, haomavarqlarının sevgisini qazandığını dərhal unutdu, indi bütün düşüncələri itirilmiş taxtın qaytarılmaq idi.

Xurşid hər şeyi dəqiq hesablamışdı, bundan dəhşətə gələn Sakasfar qəfildən sarsılmış və taxtını xilas etmək üçün ölümə tələsdi. Bundan sonra Xurşid I Dara ilə görüşmək istədi. Qaçaq və səltənəti olmayan bir padşah, yuxarıdakılara – I Daraya təsvir etməli idi. I Dara və Xurşid bir-birlərini sevmirdilər, çünki hər ikisi üçün istəklərindən başqa müqəddəs bir şey yox idi. Bütün canlılardan Xurşidyalnız özünü sevirdi, I Dara isə ondan fərqli olaraq Atossanı hələ də sevirdi və hətta ondan qorxurdu. Xurşid və I Dara bir-birlərinə güclə dözürdülər. Lakin I DaranınXurşidə, Xurşidin I Daraya ehtiyacları var idi və bu da onları ünsiyyət qurmağa məcbur edirdi. I Daranın çadırına girən Xurşid onun oturduğu taxta yaxınlaşıb qarşısında səcdə etdi. I Dara bir az sevinclə Xurşidi layiq olduğundan biraz daha çox alçaldıcı vəziyyətdə saxladı və yalnız bundan sonra mərhəmətlə "dostundan" ayağa qalxmasını istədi.I Dara sonuna qədər Xurşidi dinlədi. Ağıllı və hiyləgər Xurşiddin gəldiyinə inanmaq çətin idi, amma Xurşid ehtirasla danışdı. O, I Daradan bu planı həyata keçirilməsini ona tapşırılmasını xahiş etdi. O,uğuruna söz verdiyi və uğursuzluğun əvəzini ödəyəcəyinə and içdi. I Dara düşündü:

- Plan əlbəttə ki bir axmaq üçün hazırlanmışdır və Saka elitası arasında çətin ki, belə bir plan var, amma risk nədir, ey Dara?

Xurşid bir xəyanət planlaşdırırsa, onun haqqında təlimat veriləcəkdi.Casuslar isə bu keçmiş Tihraxuda şahından öz gözlərini çəkməyəcəklər və bir uğursuzluq baş verərsə, bu bir neçə min sərbazın məhv nail olardı. I Dara bu dözülməz Xurşidi sözündə tuta bilər və lazım olduqda zarafatla və ya bəlkə də ciddi şəkildə içdiyi andı xatırladır. Şahənşah əvvəlcədən uğursuzluğa məhkum olan bu macəraya razı oldu. Xurşidin necə sevindiyini görən I Dara peşman bir tonda əlavə etdi ki, İran sarbazları tihraxudalıların padşahının keyfiyyətlərini qiymətləndirməyəcək və inciyəcəklər. Ancaq müharibədə əsgərləri incitmək olmaz və buna görə də orduya Qobri rəhbərlik edəcək. Amma Xurşidə hər şeydə kömək edəcək təlimatlar veriləcək. Xurşid bütün bunları dinlədi, heyranlıq maskasını üzündən çıxarmadı, ancaq ürəyində farsları dəhşətli lənətləyirdi. I Dara sözünü bitirən kimi Xurşid üzü üstə yerə yıxılıb İran şahənşahının ayaqları altındakı tozları öpdü.

4.Daranın hərbi yürüş marşurutu

I Dara bu yürüşdə imperiyaya daxil olan bütün xalqlardan istifadə edirdi. Okiçik Asiyanın keçəndən sonra gəlib boğaza çatdı və öz ordusunun əsgərlərinə Frakiya Bosporu[140] üzərindən körpü tikməyi əmr etdi. I Daranın qardaşı ona skiflərin üzərin getməməyi və onların ölkəsində döyüşün uğursuz olacağına israr edirdi. Lakin Artaban əlindən gələni etsə də o öz qardaşı I Daranı skiflər üzərinə yürüşdən vaz keçirə bilmədi və geri çəkildi. Bu arada I Dara artıq hazırlığı tamamlayıb Suzdan kiçik Asiyaya doğru hərəkət etməyə başladı.Orada üç oğlu olan Eyvaz(Eobaz) adlı bir fars var idi və onun üç oğlu da döyüşəgetməli idi. O, I Daranın yanına gələrək ondan xahiş etdi ki, heç olmasa onun üç oğlundan biri evdə qalsın, lakin I Dara ona cavab verdi:

- Mən sənənə səmimi bir dost kimi deyirəm ki, qoy sənin üç oğlun da evdə qalsın! Bu sözdən sonra Eyvaz sevincək evinə qayıtdı, lakin bir müddət sonra onun üç olunun da cənazəsini gətirib ona verdilər və dedilər:

- Döyüşdən imtina edən bir ari, ölü aridir! I DaraEyvazla danışıqdan sora dara Eyvazın hər üç övladını edam etdirmişdi. I Dara Suzdan çıxan kimi tezliklə körpü inşa edilən Kalxedon[141] vilayətinin Bospor şəhərinə gəlib çatdı. Sonra şahənşah onun üçün düzəldilmiş gəmiyə minib Kianey keçdi qayalarına(bu qayalar ellinlərin deyimlərinə görə çaşdırıcı idi) tərəf üzməyə başladı.(Herodotburada mifdə tanınan arqonavtları nəzərdə tutur). Orada o Pont tənizini[142] kəsə üzübkeçd və bu dəniz dünyada olan dənizlərdən ən gözəli idi. Onun uzunuğu 11100 stadi, eni isə ən enli yerində 3300stadiy idi.( Herodot tərəfindən göstərilən rəqəmlər qədim coğrafiyadakı Qara dənizin həcmi ilə uyğun gəlmir). Bospor boğazının eni 4 stadi, uzunluğu isə hardakı körpü tikilmişdi 120 stadi idi (Bosporun şimaldan girişinin eni4,7 км. ən dar yeri, haradan ki I Dara şimalda körpü inşa etməyi əmr etmişdi(burada eni 660 м); Bosporun uzunluğu 31,7 км.). Bospor Propontidanı[143] suyu iləyuyulur. Propontida(eni 500 stadi,uzunluğu isə 1400 stadi idi) Hellesponta tökülürOnun ən dar yeri 7,ən uzun yeri isə 400 stadidir (Hellespontun uzunluğu təqribən 60 км, eni isə ən dar yerdə а 1350 м.) və orada o Egey adlanan açıq dənizə tökülür. Pontu kəsə üzüb keçəndən sonra I Dara arxaya – körpüyə tərəf üzdü və burada körpünü Mandrokl[144] adlı usta inşa edirdi. I Dara sahildə mərmərdən olan iki hündür sütun basdırmağı əmr etdi. O, bu sütunların birində Assur yazısı ilə o birində isə Ellin yazısı ilə özü ilə döyüşə apardığı xalqların adlarınıhəkk etdirdi. İran ordusunun piyada qoşununsayı 700 000 əsgər və 600 gəmidən ibarət idi. Nəticə etibarı ilə Bizans koloniyasından olanlar bu sütunları öz şəhərinə gətirib Artemida Orfosinin iqamətgahının tikintisində istifadə etdilər. Lakin bu sütundanüzərində Assuriya yazısı olan bir daş kitabə vizantiyadakı Dionis məbədində qaldı. I Daranın Bospordakı körpü inşa etmək üçün əmr verdiyi yer vizantiya ilə Bospor məbədi ilə üz-üzə yerləşirdi. I Dara həm bu sütunlardan, həm də Madrokl tərəfindən tikilmiş bu nöhtəşəm körpüdən razı qalaraq onları qiymətli daş-qaşla bəzməyi əmr etdi. Bu hədiyyələrin qarşılığında MandroklBospor üzərindən olan bu körpühaqda inşa yerində şəkilli yazı nəqş etməyi göstəriş verdi. Sahildə taxtda əyləşmiş I Daravə ətrafında da onun körpünü keçən döyüşçüləri təsvir olunmuşdu. Bu şəkilli Mandrokl Samosda olan Hera məbədinə[145] həsr etdi və onun üzərində yazılmışdı: “Çoxsaylı balığı olan Bospor üzərindən mən körpü saldım, körpü haqda olan bu şəkli Heraya həsr etdim mən Mandrokl.