Страница 23 из 68
- Dövlət işlərinə ictimai nəzarətdə despotizm şəraitindən daha az çatışmazlıq və təhlükə mövcuddur və xalq iclasları hər zaman pozğunluq, asılılıq, şıltaqlıqla xarakterizə olunur. Qərarlar bacarıqlı və bacarıqsız demaqoqların nəzarəti altında verilir. Çətin ki adi insanlar müdrik tövsiyələri izləmək üçün kifayət qədər ehtiyatlı davranışa və ya bunu tətbiq etmək üçün enerjiyə və iradəyə sahib olsunlar. Onları həmişə qorxu, intiqam, uca tutma, nifrət və ya digər keçici hisslər kimi ehtiraslar idarə edir. Beləliklə Meqabaz həm monarxiyanı, həm də cümhuriyyəti respublika üsul idarəsini qınadı və oliqarxiyanı müdafiə edirdi. Megabaz öz nitqini bitirəndən sonra I Dara da bu barədə öz fikirlərini bildirdi və belə dedi:
- Düşünürəm ki natiqlər kifayət qədər obyektiv şəkildə müzakirə olunmayan sistemləri yüksək qiymətləndirdilər. Çünki bir idarəetmə sisteminin yaxşı rəhbərliyi ilə digər sistemin pis rəhbərliyini müqayisə etdilər. Hər kəsin sui-istifadə hallarına qarşı həssas olduğunu etiraf edir, lakin bütün idarəetmə formalarının yaxşı idarəçiliyinin fəaliyyətlərini müqayisə edərək üstünlük, fikrimcə, monarxiyaya verilməlidir. Tək bir ağıl və iradə ilə həyata keçirilən nəzarət, digər idarəetmə sistemlərindəki bütün mümkün birləşmələrdən daha mərkəzli və təsirli olur. Bu vəziyyətdə planların inkişafı daha gizli və düşüncəli olaraq qalacaq və onların icrası daha sürətli və daha yaradıcı olacaqdır. Beləliklə aristokratiya və demokratiya nəticədə xalqın bir insanın iradəsinə tabe olmasını tələb edən təbii səbəblər olduğunu nümayiş etdirərək özlərinə məxsus şəkildə despotizmə aparırlar. Bundan əlavə I Dara farsların monarxiyaya alışdıqlarını və yeni bir idarəetmə sistemini tətbiqi bir təhlükəyə çevrilə biləcəyini söylədi. Müzakirə davam etdi və sonda məlum oldu ki yeddi məclis üzvündən dördü I Daranın monarxiyanı dəstəkləyən dəlilləri ilə razılaşdı. Beləliklə, məsələnin həllində əksəriyyətin rəyi üstünlük təşkil etdi. Otan qərarı həyata keçirmək üçün hər hansı bir tədbirə mane olmayacağını, ancaq özünü qurulacaq monarxiyanın subyekti hesab etməyəcəyini söylədi və belə dedi:
- Mən bu cür quruluş istəmirəm və başqalarına nəzarət etmək və kimsənin nəzarətinə tabe olmaq da istəmirəm. İstəsəniz bir imperatorluq yaradın, hökmdarını istədiyiniz şəkildə təyin edin, amma məni özünə tabe hesab etməməlidir. Şəxsən mən, ailəm və vassallarım onun nəzarətindən tamamilə azad olmalıyam. " Buna baxmayaraq sui-qəsdçilər Otanın təklifini qəbul etdilər və o geri çəkildi. Yığıncaqda qalan altı iştirakçı, monarxiyanın bərpası üçün tədbirləri müzakirə etməyə davam etdilər. Əvvəlcə onlardan birinin növbəti şah olacağına və seçim kimin üstünə gəlsə də digər beşinin onun səlahiyyətini tanıdığına görə məhkəmədə xüsusi imtiyaz və şərəfdən istifadə etməsi barədə razılığa gəldilər. Bunlar və bəzi digər məsələlər razılaşdırıldıqdan sonra yeddi nəfərdən hansının kral olacağına dair qərar yaxın gələcəkə qədər təxirə salındı. Qəbul etdikləri plan ətrafdakı şərtlərlə birlikdə antik çağın qəribə konvensiyalarından biri idi. Herodot onu acı bir həqiqət kimi qəmgin bir şəkildə izah edir. Yığıncaq iştirakçıları ertəsi gün səhər şəhərin divarları xaricində müəyyən bir yerdə atla görüşəcəklərini və atı ilk gülməyə başlayan şəxsin yeni şahənşah olacağını qəbul etdilər. Bu gülünc mərasim gün doğarkən baş tutmalı idi. Onlar razılaşdıqdan sonra hamı evlərinə getdi vəI Dara Obas adlı kürəkəninə günəş doğmazdan əvvəl onun üçün bir at hazırlamağı əmr edib dedi:
-Əgər belə bir şərt qəbul edilərsə o zaman sən narahat olma, seçimin sizin üstünə düşməsini asanlıqla düzəldə bilərəm. Obasın gəldiyi yol əvvəlki gecə I Daranın atını cəlb edən bir cırtdanın yanında yaxınlaşacaq iclas yerinə gətirməsidir. Obas ümid edirdi ki səhər at bu yerə gələndə bir dostu ilə son bir tarixi xatırlayaraq gülər. Belə dəoldu, atlılar təyin olunmuş görüş yerinə qaçan kimi I Daranın atı əvvəlcə yaxınlaşdı və digər dost bir atı görüb gülməyə başladı və onun ağası yekdilliklə şah oldu. Göründüyü kimi sui-qəsdçilər tacqoyma məsələsində atın ilahi lütfünü gördülər və göydə buludun olmamasına baxmayaraq dərhal göy gurultusunun gəldiyini qeyd edən əfsanə ilə təsdiqlənir. Bütün bu hadisələrdə sui-qəsdçilər Daranın padşah olacağına dair əlamətlər gördülər. Sədaqət və itaətkarlıq əlaməti olaraq atlarından düşüb Daraya səcdə etdilər. I Dara taxta çıxan kimi özünü qonşu bir atın üstündə təsvir edən bir heykəl sifariş etdi. Heykəl izdihamlı bir yerə qoyulmuşdu və belə bir yazı var idi: "Hiştaspa oğlu Dara, böyük Kirin kürəkəni və onun rızası ilə Iran üzərində hakimiyyət qazandı."
17.Amestrida. Amestrida[96] era-mızdan əvvəl 522-ci ildə Bardiya əleyhinə sui-qəsd təşkil edən yeddi nəcib Farsdan biri idi. Amestrida qadın olmasına baxmayaraq çox güclü diplomat idi və həm dəki yaxşı qılınc oynatma məharətinə malik idi. O Əhəməni qadınları arasında özünəməxsus yer tutur və öz qoçaqlığı ilə məşhur idi. Saxta maq Smerdes hakimiyyəti qəsb etdiyi gündən ona qarşı mubarizə aparmış və öz əjdadlarının taxtını onun əlindən almışdı. Saxta maq ölən kimi o da hamı kimi divanxanaya tərəf hərəkət edirdi və sarayın dəhlizində II Kambizin anası Kasandanaya, Atossaya və Aristona[97] rast gəldi və onlarla birlikdə kral divanxanasına keçdi. Az sonra Otan da onlara qoşuldu və hamılıqlaşah II Kambizin divanına daxil oldular. Bu zaman Otanın işarəsi ilə Kasandana keçib II Kambizin taxtında əyləşdi və Atossa ilə Ariastona da onun sağ və solundakı kürsülərdə əyləşib saray ərkanının gəlişini gözlədilər. Bir müddət izdihamlı saray ərkanı divanxanaya daxiloldular vəöndə Dara, Krez və Hiştaspa da var idilər. Hamı sakit olandan sonra Krez irəli çıxıb təzim etdi və dedi:
- Ulu Əhəmənin nəslindən gələn ali şahzadəimiz Kasandana, sizə bu şad xəbəri və müjdəni verməkdə səbirsizlənirəm və icazə verin bu işi şərəflə yerinı yetirim!
- Krez, sən İran ordusunun igid sərkərdələrindənsən və həm ulu atamız II Kirə və şahımız II Kambizə sədaqətlə qulluq etmisən və bu şərəf səndən başqasına aid deyildir! – deyə Kasandana cavab verdi.
Kasandananın sözlərindən sonra sözünə davam edən Krez dedi:
- Kralımız II Kambiz Misir səfərinə çıxmazadan əvvəl dövlət işlərini tapşırdığı maq Smerdes hökmdarımızın Misirdə olmasından istifadə edərək taxtı öz qardaşaı Partizitlə qəsb etmişdi. Uzun təhqiqatdan sonra qardaşınız Otanla bir olub bu işin üstünü açdıq və gördüyünüz bu qəhrəman igid və cəngavər Hiştaspa oğlu Dara onlarıöldürdü və indi qərar sizindir. Hiştaspanın oğlu Daranı nə qədər həzm etməsə də Kasandananın başqa yolu yox idi və həm də böyük Kirin soyundan varis qalmadığından bunu siyasətə çevirməyi qərara alıb dedi:
- Hiştasp oğlu Dara, yaxın gəl!
Dara yaxın gəlib təzim edib dedi:
- Uca şahzadəm əmrinizdəyəm!
Bu zaman Otan Kasandanaya işarə etdi və o da ayağa qalxıb Daranın yanına gəlib onu ayağa qaldırıb dedi:
- Qalx ayağa böyük Dara, zira səni ulu Hörmüzd seçib. Əgər əgər belə omasaydı ulu atamız hələ uzun illər öncə səni yuxusunda görməzdi.
Sonra üzünü saray ərkanına tutub dedi:
- Eşidin və agah olun, Dara İran taxtını bu gün deyil, illər öncə xilas etmişdir. Belə ki, ulu atamız II Kir hələ uzun zaman öncə massagetlər üzərinə hücum edəndə yuxuda Daranın onun taxtını xilas etdiyini öz yuxusunda görmüş və buna Krez, Hiştasp, Fanet, Harpaq və Mard və İrəc də şahiddirlər. Şahidlərdən yalnız biri olan İrəc massagetlərlə döyüşdə həlak olmuş, Harpaq, Fanet və Mard suriyada hökmdarımızın nəşi yanındavə qalanları da buradadadır. İndi mən onlara muraciət edib soruşuram indi dediklərim doğrudurmu?