Добавить в цитаты Настройки чтения

Страница 20 из 68

- Əgər ölülər qəbirdən qalxa bilsələr onda Smerdisdə sağ olar və o zaman Smerdis sizə qarşı üsyan etmiş ola bilər!

Preksasp şaha bu xəbərin mahiyyətini öyrənmək üçün bir dəstə əsgər göndərməsini və sorğu-sual zamanı hansı hökmdarın adından danışdığını öyrənməyi tövsiyə etdi. II Kambiz də onun dediyini etdi və o müjdəçi tutulub padşahın hüzuruna gətirildi. Smerdisin həqiqətən hakimiyyəti qəsb edib onu elan etmək üçün onu göndərməsinin doğru olub-olmadığını soruşduqda carçı müsbət cavab verdi. O, özünün də Smerdisi görmədiyini söylədi, ancaq hakimiyyət dəyişikliyi barədə və sehrbazlardan biri tərəfindən ələ keçirildiyini söylədi. Prekasp daha sonra II Kambizin müvəqqəti imperatorluğu idarə etmək üçün təyin etdiyi iki sehrbazın hakimiyyəti ələ keçirmək üçün sui-qəsd etdiyinə şübhə etmədiyini bildirdi. II Kambizə sehrbazlardan birinin Smerdis adlandığını və hakimiyyəti qəsb edən bu Smerdis olduğunu xatırlatdı və II Kambiz də onunla razılaşdı. Smerdisin başını göyə toxunduğunu gördüyü yuxunun çin olmasına indi şahın heç şübhəsi yox idi. Bu səbədən də II Kambiz günahsız bir qardaşının ölümünə səbəb olduğuna görə özünü acı şəkildə qınamağa başladı. Lakin qısa müddətdə etdiyi peşmanlıq qəzəb və həqiqi qəsbkardan intiqam almaq istəyi ilə əvəz olundu. II Kambiz atına minib dəhşətli bir tələskənliyə dərhal Suza geri dönmək əmrini verdi. Qəzəblənərək atına minən II Kambiz təsadüfənyerə yıxıldı və elə öz bıçağı padşahın budunu yaraladı. Xidmətçilər II Kambizi götürüb çadırına apardılar və yaranın müayinəsi onun çox təhlükəli olduğunu göstərdi. Öləcəyini bilən II Kambiz yarlandığı şəhərin adını soruşdu və şəhərin adının Ekbatana olduğunu söylədilər. Şah Midiyanın dəbdəbəli iqamətgahından əlavə başqa bir Ekbatananın mövcud ola biləcəyini ağlına belə gətirməmişdi. Ancaq ordusunun düşərgə salındığı şəhərin adını öyrənərək II Kambiz son saatının gəldiyini başa düşdü. Yara həm də padşaha dözülməz ağrı və əzab gətirdi, bıçaq sümüyə nüfuz etmişdi və buna görə ağır iltihab var idi. Bir neçə gündən sonra yaradan gələn iltihab sahəsi getdikcə böyüdü və xəstənin vəziyyəti ağırlaşdı. Yaralı şah yataqda solğun, arıq və yazıq bir şəkildə uzandı. Yaralanandan sonra on ikinci günündə II Kambiz sərkərdələri və hərbi rəhbərləri yanına çağırdı. O, onlara yaxınlaşan ölümü və padşahın başına gələn bədbəxtliyin başqa şərtlərdə gizlədəcəyini onlara danışdı. Smerdis adı ilə taxtı qəsb edən adamın dediyi kimi, böyük Kirin oğlu və onun qardaşı deyildi və ola da bilməz. Hakimiyyəti, Misir yürüşü zamanı II Kambizin özünün dövlət işlərini həvalə etdiyi sehrbaz Smerdis tərəfindən ələ keçirildiyini söylədi. Padşah yoldaşlarını qəsbkara itaət etməməyə, Midiyaya getməyi əmr etdi. II Kambiz batmış gözlərində nifrət və intiqam hissi ilə danışırdı. II Kambiz, öz doğma qardaşı Smerdisin öldüyünə inanırdı. Saray əyanları ilə görüşdükdən qısa müddət sonra II Kambiz öz fikrindən vaz keçdi. Ölməkdə olan zalımın ona söylədiyi hekayənin, qardaşına nifrəti və həsədinin diktə etdiyi uydurma olduğuna qərar verdilər. Saray əyanları, əsl Smerdisin özünü şah elan etdiyinə və II Kambizin farsların yeni hökmdarın qardaşını öldürməyi əmr etdiyini uydurduğuna inanırdılar.

14.Maq Smerdes

Fars imperatorluğunun taxtının sehrbaz Smerdis tərəfindən qəsb edildiyinə dair fərziyyələrində haqlı idilər. Bu Smerdisin zahiri olaraq II Kirin kiçik oğluna çox bənzədiyi və eyni zamanda oxşarı olduğu iddia edildi. II Kambiz tərəfindən idarəyə buraxılan sehrbazın qardaşı idi və adı da Patizit idi. II Kambiz səfərə gdəndə ehtimal ki şah haqda məlumat alan sehrbazlar imperiyadakı hakimiyyəti öz əllərinə almağa qərar verdilər. II Kambizin uzun müddət orduda olmaması, sui-qəsdlərinin müvəffəq olmasına kömək etdi. Ölkənin paytaxtı və qalaları üzərində nəzarəti də əlinə alan sehrbaz Smerdisin II Kambizin qardaşının adaşı olması hakimiyyəti ələ keçirmə şansını artırdı. Bütün bu əlverişli şərtlərə farsların II Kambızın qəddarlığından narazılığı əlavə edildi. Maq Smerdis sarayda olan II Kambizin Kasandana başda olmaqla bütün ailə üzüvlərini aldada bilmişdi. İş o yerə çatmışdı ki əsl şahzadə olan Bardiyanın anası Kasandana belə öz oğlunu dəfələrlə görmək istəsə də ona imkan verilməmişdi. Oğlunu yaxın məsafədən də görə bilmədiyi üçün onunla nəyin baş verdiyini dəqiqləşdirə bilmirdi. AyrıcaII Kambizin saraydakı bütün adamları maq Smerdesin adamları ilə dəyişdirilmişdi . Bu səbəbdən də Kasandana sarayda hərəkət belə edə bilmirdi. Bundan əlavə saxta şahzadə maq Smerdes İran taxtına öz iddiasını qanuniləşdirmək üçün II Kambizin bacısı və arvadı Atossa ilə evləndi. Atossa ilə onun evliliyi yalnız kağız üzərində idi və hətta Atossa nigah günü və ondan sonrakı vaxtlarda belə maq Smerdesi ümumiyyətlə görə bilmirdi. Bunu maq Smerdes özü bu cür qurmuşdu ki qoy əsl şahzadəni tanıyanlar ona yaxın gəlməsin və onu tanımasınlar. Əhaliyə şahın qardaşı Smerdisin qayıtması haqqında geniş məlumat verildi və öldürülməsi faktı isə gizli qaldı. Misirdəki II Kambiz saray əyanları da heç bir şey bilmirdilər. Cinayətin Midiya və Fars[89]da bilinməsi ehtimalı azdır. Çox güman ki, imperiya II Kirin kiçik oğlunun sağ və şah saraylarından birində olduğuna inanırdı. Şah ailəsinin üzvləri tez-tez sarayların divarları xaricində, parklarda və bağlarda zərif zövq alaraq bu şəkildə təqaüdə çıxdılar. Bu səbəbdən şahzadə Smerdis birdən-birə müəmmalı şəraitdə yoxa çıxdıqda, sehrbaz Smerdis üçün bəzi saray əyanları və köməkçilərinin köməyi ilə yerini tutması çətin deyildi. Olası bir çevriliş qorxusu ilə əmr etdiyi cinayətlərlə II Kambiz üsyançıları taxtı ələ keçirtməyə sövq etdi və işlərinin müvəffəq olmasını təmin etdi. Bir sözlə II Kambiz özü öz əməlləri ilə özünü məhv etdi. II Kmabiz buna görə də ari-fars xalqını qəsbkar Smerdisin II Kirin həqiqi oğlu və taxtın növbəti varisi olduğuna ilhamlandırdı və Misirdəki II Kambız ordusu da buna inanırdı. Bundan əlavə, II Kambizin ölümündən sonra Prekasp şahzadənin qətlini təsdiqləməkdən daha çox inkar etməyi daha etibarlı hesab etdi. Prekasp II Kambızın etiraflarının yalan olduğunu və yeni şahın həqiqətən də taxtın həqiqi və haqlı varisi II Kirin oğlu olduğuna şübhə etmədiyini bildirdi.

Beləliklə imperiyadakı bütün siyasi qüvvələr, yeni şahın qanuni mirası olduğuna inandıqlarını müxalifət olmadan qəbul etdilər. Bu vaxt qəsbkar özünü çox riskli bir vəziyyətdə saldı və hakimiyyətdə qalmaq üçün böyük bir hiyləyə əl atdı. Maq Smerdes öz qardaşı ilə taxtın fırıldaqçılıq yolu ilə ələ keçirilməsindən əldə olunan faydaları bölüşmək üçün razılaşdı. Smerdis gücün verdiyi faydalardan və ləzzətlərdən istifadə etməli idi və Patizit hökmranlıq edəcəkdi və bu ən etibarlı plan idi. Təklik içində yaşayan və ləzzət içində olan Smerdis, ictimaiyyət qarşısına çıxmırdı. Patizit isə ilk nazir vəzifəsini icra edərkən yüksək vəzifəli şəxslərin iclaslarında iştirak edirdi. O, fərmanlar verir, qoşunları yoxlayır, səfirliklər göndərir, ali hərbi rəhbər vəzifələrini yerinə yetirirdi. Göründüyü kimi Patizit planın ruhu idi vəbu səbəbdən Patitzit imperatorluğu Smerdis adına idarə etdi. Smerdis, Midiya və Farsın sarayları, bağçaları və bağları ilə kifayətləndi, orada əzəmət içində təklikdə yaşayırdı. O, Nadir hallarda ictimaiyyət qarşısına çıxır və insanların onu yaxın məsafədə görməməsinə çalışırdı. Onun görünüşü, davranışı və üz ifadəsi ilə öldürülən şahzadəyə çox oxşayırdı, lakin saxtakarı çox narahat edən bir vəziyyət var idi. Kimisə onun II Kambizin qardaşından fərqli olaraq qulağının kəsildiyinideyirdi. Bu qulağıı Smerdisin törətdiyi bir cinayətə görə II Kirin əmri ilə uzun illər əvvəl kəsilmişdi. Maq bu kəsilmiş qulağı bir türban, dəbilqə və ya digər baş geyimləri ilə ictimaiyyət arasında gizlədirdi. Buna görə də Smerdis son dərəcə diqqətli idi və casuslardan qaçmağa çalışırdı. O, Suzdakı sarayın otaqlarının birində gizlənərək və nəcib farsları yanına dəvət etməkdən çəkinirdi. Smerdisin şah sarayında istifadə etdiyi zövqlər arasında II Kambizin arvadları da var idi. O tez-tez müxtəlif növ evlilik vəzifələrini yerinə yetirən, az-çox ərləri ilə yaxın münasibətlərə girən bir çox arvadı var idi. Bu arvadlar bir çox cəhətdən hökmdarın ölümündən sonra, xüsusilə başqa əmlak kimi, varisin mülkiyyətinə keçdikləri zaman köləyə çevrilirdilər. Bu baş verənə qədər talehsiz qadınlar ağalarının ölümündən sonra kədərli insanlar kimi qapalı vəziyyətdə oturdular. Smerdis və II Kambizin ölümü haqqında məlumat aldıqdan sonra keçmiş şahın arvadlarını öz mülkünə çevirdi. Arvadlar arasında II Kambizin bacısı və arvadı, II Kirin qızı Atossa da var idi. Bu xanımların onun saxtakarlığını ifşa etməməsi üçün sehrbaz onları onlara ayrılmış mənzillərdə həbsdə saxlamağa davam edirdi. O, Bir neçə sevimli arvadının növbə ilə onu ziyarət etməsinə icazə verir və eyni zamanda bir-biri ilə ünsiyyətlərinin qarşısını alırdı. II Kambizin arvadlardan birinin adı Fatimə idi və o Otan adlı tanınmış və nüfuzlu bir farsın qızı idi. Zadəganların digər üzvləri kimi Otan da Smerdisi izləyirdi. Otan bu maqın Fars həyat tərzinə, monarxın ümumi qəbul etdiyi davranışa zidd olaraq, zadəganlarla və insanlarla ünsiyyət qurmağı istəməməsi ilə təəccüblənməyə başlamışdı. Otan və yoldaşları şübhələrə görə əzab çəkirdilər, lakin heç biri onları digərləri ilə bölüşməyə cəsarət etmədi. Nəhayət Otan həqiqəti öyrənməyə qərar verdi. O, əvvəlcə qızı Fatiməyə II Kirin oğlu Smerdislə həqiqətən əlaqədə olub olmadığını öyrənmək üçün bir qasid göndərdi. Fatimə atasına bu haqda heçnə bilmədiyini söylədi, çünki Fatima II Kambizin ölümündən əvvəl II Kirin oğlu Smerdis'i heç görməmişdi. Otan Fatimə ilə yenidən əlaqə qurdu və bu barədə şahzaqəc Atossa ilə danışmasını istədi. Nəticədə Atossa Smerdisin bacısı idi və onu uşaqlıqdan tanıyırdı. Cavabında Fatimə Atossa ilə əlaqə qura bilmədiyini, sarayın ayrı bir mənzilində saxlandığını və ona girişin mümkün olmadığını söylədi. Otan qızı ilə üçüncü dəfə əlaqə saxladı və elçi vasitəsilə onun həqiqəti tapmaq üçün yalnız bir yolunun olduğunu bildirdi. Növbəti dəfə Fatimə bir tarixdə padşahın yanına gələndə yuxuya gedəndə ağanın qulaqlarını baxmağını xahiş etdi və əgər qulaqları yoxdursa onda o sehrbaz Smerdisdir. Otan, qızının tapşırığını yerinə yetirməsini israr etdi, sübut etdi ki şah bir yalançıdırsa o ifşa olunmalı üzə çıxarmalıdır. Fatimə, atasının xahişini yerinə yetirəcəyini bildirdi və bunun onun həyatı üçün bir risklə əlaqəli olduğunu bilə-bilə dedi: