Добавить в цитаты Настройки чтения

Страница 17 из 68

Bunu eşidən II Kambizelçidən soruşdu:

- Fironunuzun bunu etməsinin səbəbi nədir?

Elçi: Şahım, fironumuz sizdən əzəmətli İran ordusunu Misirə deyil dəniz ustalaraı olan Finikiya[54] və Nəbati[55] ərəblərin üzərinə aparmağı rica edir. Lakin o əgər Misirə gəlməyi qarşısına məqsəd qoyubsa, onda deməyi borc bilirəm ki, İran ordusunun sərbazlarının çoxu susuz Sinay yarımadası nın ilan mələyən çölündə tələf olacaqdır.

II Kambiz bir az fikirləşəndən sonra dedi:

- Bu haqda düşünəcəm və qərarımı axşam verəcəm!

II Kambizin sözlərindən sonra elçini qonaq etdilər, lakin firon II Kambizin əsl məqsədini bilmirdi və buna görə də Misir səfəri qaçılmaz idi. Beləliklə II Kambiz ölkədə baş vermiş həyəcanları yatırdıqdan sonra Misir yürüşünə çıxdı. Orduya bütün işğal olunmuş ölkələrdən hərbi dəstələr cəlb etdi. E.ə. 522-ci ilin yazında Misirin Pelusiya[56] şəhəri yaxınlığında qanlı döyüş baş verdi. Misirlilərin güclü müqavimətinə baxmayaraq Pelusiya döyüşü farsların qələbəsi ilə başa çatdı və bundan sonra Sais[57] şəhəri döyüşsüz təslim oldu. Memfis[58] şəhəri qısa mühasirədən sonra II Kambizin əlinə keçdi və Misir fironu III Psammetik əsir düşdü, II Kambiz isə Misir fironu elan edildi. O, Misirdə XXVII sülalənin əsasını qoydu və Nubiyanı[59] ələ keçirmək üçün cənuba tərəf irəlilədi. Lakin bu yürüş uğursuz oldu. Bununla əlaqədar Memfis əhalisi üsyan qaldırdı. II Kambiz geriyə qayıdıb üsyanı yatırdı və üsyançılara divan tutdu.Atası kimi Kambizdə hərbi tədbirlər ilə yanaşı diplomatik taktikalardan istifadə etməyə çalışırdı[60]. Eramızdan əvvəl E.ə. 525-ci ilin yazında Fələstin[61]dəki qoşunları II Kambiz, əllərində Sina çölündən Misir sərhədlərinə gedən yollar olan ərəb köçəriləri ilə bir müqavilə bağladı[62]. Dənizdə farsların öz donanması yox idi, ancaq Finikiya gəmilərindən maksimum istifadə etdilər. Bundan əlavə, II Kambiz, Samos adasının tiranı Polikrat ilə ittifaq qurdu. İkincisi, II Kambizə kömək üçün 40 gəmi göndərdi. Düzdür bu eskadron döyüş əməliyyatları yerinə gəlməmişdi, çünki Polikratlar adaya çıxarılmasını lazım hesab etdiyi şəxsləri buraya daxil etdi və zalımlarını devirmək üçün yoldan qayıtdılar[63]. Kiprlilər də II Kambız tərəfinə keçərək gəmiləri ilə ona dəstək oldular[64].II Kambiz anası Kasandananın göstərişi ilə Misir üzərinə yürüdü. Bundan sonra Kasandanamassagetlərin şahzadəsi Təhmirənin göndərdiyi elçilər tez bir zamanda paytaxta daxil oldular. Onlardan biri Kassandanaya Təhmirənin onun təklifini qəbul etdiyini bildirdi. Bu xoş xəbərdən sonra Kasandana şimal sərhədlərinin təhlükəsizliyindən əmin olaraq öz oğlu II Kambizi Misirə yürüş etmək üçün yönləndirdi.Beləliklə Kasandana öz mqsədinə çatmışdı və indi şimal sərhədləri əmin əllərdə və İran ordusu Misirə tərəf hərəkət etçəkdədir. İran ordusu gəlib hədəf yerinə çatdı və düşərgə qurdu. II Kambiz öz düşərgəsini ehtiyatlı bir yerdə qurub qarşıdakı döyüşə hazırlaşırdı. Yunan muzdlular hər iki tərəfdə idi. Misir xidmətində dayanan yunanların lideri, muzdlular arasında böyük nüfuza sahib olan, Misirdə hər mövzuda başlanılan Halikarnaslı FanetFiron Amasisə xəyanət etdi. Misirlilərin hərbi hazırlıqlarına dair dəyərli məlumatları farslara çatdırdı[65].

İran şahı üçün daha da dəyərli olan çox sayda misirlinin Amasisdən narazılığı idi. Aralarında ehtimal ki Apriusun, kahinlərin və başqalarının davamçıları var idi. Ktesi birbaşa II Kambizin qələbəsinin Misir valisi vəzifəsini almaq istəyən və II Kambız bütün körpüləri açan zadəgan, Xala II Kambizə xəyanətindən qaynaqlandığını söyləyir[66]. Bundan əlavə Misir dəniz qüvvələrinin komandiri Ujagorresentə xəyanətin açıq işarələri mövcuddur [67]. Müasir bir hadisənin Misir hekayəsi olan öz tərcümeyi-halını öz kitabında yazan, sonuncusu səmimi olaraq fəxri və mükafatlarla qarışdıran İran şahının lütfü ilə öyünür. Ujahorresentin Misir donanmasını farslara döyüşsüz təslim etdiyini düşünməyə imkan verir. Bəzi tarixçilər bu Ujagoreni birbaşa Ktesiasın bəhs etdiyi Kombafeylə eyniləşdirirlər. Vəziyyəti daha da çətinləşdirdi ki, bu zaman enerjili Amasis öldü və taxtı oğlu III Psammeticusa verdi. Bu çətin, xoşagəlməz və uğursuz vəziyyət Yuxarı Misirdə nadir bir meteoroloji hadisəni yratdı. Beləki Tebesə yağış yağdı, bu da xurafatçı misirlilərdə ağrılı bir təsir bağışlamadı[68][69].

Pelusius Döyüşü Fanetin göstərdiyi yolla Sinay çölündən keçdikdən sonra farslar Misir sərhədinə yaxınlaşdılar. Bu hərbi səfərdə II Kambizə keçmiş Lidiya çarı, Yunan tarixçilərinin müdrik bir qoca kimi qələmə verdikləri yaşlı Krez və Samosun Polikratlarının qardaşı Siloson yoldaşlıq edirdi[70].Misir ordusu Pelusiumda Fars ordusunu gözləyirdi. Peliusi qədim dövrlərdən bəri Misirə yanaşmaları qoruyan bir qala olaraq böyük əhəmiyyətə sahib idi və Misirin "möhürü" adlanırdı.Yunanlar onu həm çıxış, həm də giriş üçün Misirinaçarı" adlandırdılar. Burada eramızdan əvvəl 525-ci ilin mayında. e. Misir üçün həlledici bir döyüş var idi. Firona sadiq qalan Yunan muzdluları keçmiş komandiriFanet qəzəblənərək, oğullarını Misirdə gecə qaravulunda bıçaqladı. Qanlarını şərabla qarışdırdılar və bu qarışığı içərək döyüşə atıldı[71]. Qanlı döyüşdə həm Misir, həm də Fars tərəfdən çox sayda əsgər öldü. Təxminən yetmiş il sonra döyüş sahəsini ziyarət edən Herodot orada ayrı-ayrı yığınlara yığılmış ölən əsgərlərin çoxsaylı sümüklərini gördü. Bir tərəfdə dəfn edildiyi kimi farsların sümükləri, digər tərəfdə isə misirlilər uzandı[72]. Lakin ümidsizliyə və acılığa baxmayaraq, misirlilər məğlub oldular və dağınıq halda Memfisə qaçdılar. Polien ayrıca çoxlu silah yığan, daş atan, markalarından və sapanlarından oxlar yandıran misirlilərin çıxılmaz müqaviməti səbəbindən uzanan Pelusiusun mühasirəsindən də bəhs edir. Pambıqlara (tanrıça Bast), ibislərə (tanrı Tot) və itlərə (tanrı Anubis) xəsarət yetirməkdən qorxan qarnizon tərəfdən təslim olmağı tələb II Kambizin şəhərə sahib çıxdığı xəbər verilir[73]. Pelusiyanın ələ keçirilməsi lazım idi. Mühasirə, ehtimal ki həmqurudan, həm də dənizdən idi. Pelusiusun rəhbərliyi altında farslar Misir döyüşçülərinin cəsarətini qırmağı bacardılar və uğurlarını məhv etdilər[74]

Memfisin ələ keçirilməsi. Firon III Psammetiçus.

II Kambizin ordusu, Herodotun dediyinə görə dərhal Memfisə köçmədi. Lakin şəhərin təslim olmasını tələb edən bir (açıq-aydın, Pelusiusun mühasirəsi zamanı) elçi ilə bir gəmi göndərdi. Ancaq misirlilər gəmiyə hücum edərək onu batırdılar və şahın səfiri ilə birlikdə bütün heyəti qırıldı. Sonra II Kambiz şəxsən ortaya çıxdı. Farslar şəhəri mühasirəyə aldılar və misirlilər uzun bir mühasirədən sonra nəhayət təslim olmağa məcbur oldular (ehtimal ki, e.ə. 525 iyun)[75]. III Psammeticus və ailəsi əsir götürüldü. Fironun oğlu da daxil olmaqla iki min nəcib Misir gənci, Fars səfirinin qətlinə görə cəza olaraq edam edildi.[76]. Memfisin ələ keçirilməsindən sonra Misirin qalan hissəsi çox çətinlik çəkmədən fəth edildi. Miladdan əvvəl 525-ci il avqustun sonuna qədər. e. II Kambiz rəsmi olaraq Misir Fironu elan edildi və o yeni XXVII sülaləsinin əsasını qoydu. Fars istilasından qorxaraq Misirin qərbində yaşayan Şimali Afrikanın bəzi qəbilələri könüllü olaraq farslara tabe oldular. Beləliklə, Herodota görə “Misirin aqibəti Misir yaxınlığında yaşayan, döyüşmədən farslara təslim olan Kambızə hədiyyələr göndərən liviyalıları dəhşətə gətirdi. Liviyalılar kimi Kirena[77] və barkiyanlar da də qorxaraq hərəkət etdilər. II Kambizliviyalıların hədiyyələrini lütfkarlıqla qəbul etdi və rumların Kirenaikaya yürüş etməsinə laqeyd yanaşdı, çünki onun fikrincə bu əhəmiyyətsiz idi[78]. II Kambiz, öz növbəsində, Afrika yunanlarına diqqət yetirdi, Amasisin dul qadını Kirenal; qadın Ladikanı göndərdi[79]. Misirin minilliklər boyu mövcud olmuş sarsılmaz qüdrəti farslıarın qarşısında şam kimi əriyib yox oldu. Belə ki, farslar qədim əyyamlardan bəri mövcud olan Misirin firon mifini bir həftəyə darmadağın edib külünü göyə sovurdular.