Страница 15 из 68
Qobri oxuyandan sonra Təhmirənin üzünün qəzəbli ifadələri sakitləşməyə başladı. Məktubu oxunub qurtardıqdan sonra şahzadə sonra əlini başına dayayıb bir az düşünəndən sonra üzünü İran elçilərinə tutub dedi:
- Bəs şahənşahınız II Kambiz nə deyir?
- Şahzadəm, şahənşahımız II Kambiz sizi massagetiyanın vahid hömdarı kimi qəbul edib sizi öz bacısı adlandırdı. O, dedi ki, o bizə hücum etmədiyi müddətcə biz də ona eyni müamiləni göstərəcəyik. Şahənşahımız sizi dost kimi və cəsur bir şimal qonşusu kimi qəbul edib tanıyır! – deyə Qobri cavab verdi. .
- Şahzadəniz Kasandanaya çatdırın ki, farsların orduları sərhədlərimizə yaxınlaşmadıqaca bizim də ordularımız sakit dayanıb gözləyəcəkdir. Şahınıza da deyin ki, mən də onu cənub qonşum kimi, İranın tək hakimi kimi tanıyıb ona qardşım deyiriəm və əminəm ki atasının səhvini təkrarlamayacaq.
İran elçilərini çariçanın dediklərini yazıb İran sarayına cavab məktubukimi hazır etdilər. Massaget sarayından xoşxəbər və sağ-salamat çıxan İran elçiləri rahatlıqla nəfəs almağa başladılar. Onlar o qədər sevinirdilər ki, Təhmirə tərəfindən onlar üçün tədarük edilmiş yemək süfrəsinə belə oturmayıb tez cənuba – sərhədəda doğru hərəkət etməyə başladılar. Massaget əsgərlərinin müşaiəti ilə massagetlərlə farslar arasında sərhəd xətini təşkil edən Sepitrata çayını keçib tələsik cənuba – Pasarqada doğru hərəkət etməyə başladılar.
11.Misirin fəthi
Tezliklə Massaget sarayına göndərilən başda Qobri olmaqla İran elçiləri Pasarqada gəlib çatdılar. Qobri şahzadə Təhmirənin cavab məktubunu II Kambizə verdi. Cavab məktubundan Təhmirənin İrana hücum etməyəcəyinə əmin olandan sonra II Kambiz Misirə yürüş əmrini verdi. Vaxt gəlib çatdı və II Kambiztaxta çıxdıqdan sonra Misiri fəth etmək niyyəti ilə yürüşə hazırlaşdı. Bundan əlavə, bütün böyük Asiya ölkələri artıq İranıntərkibinə daxil edildi. Təbii ki, imperiyanın daha da genişlənməsi yalnız Avropa və Afrika ölkələrinin hesabına baş verə di. Burada Misir ən həssas görünürdü və bu səbəbdən də onun fəth edilməsi qaçılmaz idi. II Kambiz, zəngin və güclü hökmdarların bir çoxu kimi, həvəs, səbirsizlik və öz iradəsi ilə seçilirdi.II Kambiz əvvəlcə İran qoşunlarının Misirə necə daxil olacağını müəyyənləşdirmək üçün şura toplandı, lakin bir qərara gəlinmədi. Misir uzanan dar bir zolaq var idi və bir tərəfdə qumlu Ərəb səhrası, digər tərəfində Sahara səhrası var idi. Dəniz istisna olmaqla, bu ölkəyə əlverişli bir giriş yolu yox idi və II Kambizindəniz ekspedisiyası üçün kifayət qədər gəmisi də yox idi. İranın yeni şahı bu problem barədə düşünərkən Amasis ordusundan fərarilik edən biri, hökmdarın keçmiş iqamətgahı olan Suzagəldi. İran ordusuna kömək edən o Yunanınadı Fanet idi. Fanet, əvvəllər Misir ordusunda köməkçi qüvvələr kimi xidmət edən Yunan muzdlularına əmr verən bir sərkərdə idi. Amasislə mübahisə edən Fanet, II Kambizin Misir fironundan intiqam almağı planlaşdırdı və səfərdə iştirak etmək niyyəti ilə iranaqaçdı. Özündən bəhs edən Fanet, Misirdən çox çətinliklə qaçmağı bacardığını söylədi, çünki Amasis, qaçmağı öyrəndikdən sonra ən sürətli gəmilərindən birini - üçlü qayıqlı bir gəmi göndərmişdi. Kiçik Asiya sahillərinə enərkən göyərtəsində Yunan olan gəmini üstələyib misirlilər gəmini tutdular və Faneti əsir götürdülər. Faneti ələkeçirəndən sonra misirlilər dərhal geri qayıtmağa hazırlaşmağa başladılar. Onlar buyunanı həbsdə saxladılar və ona göz qoymalarını əmr etdilər. Bununla birlikdə Faneti tanıyanlar və pərəstişkarları, mühafizəçilərlə gizli əlaqə quraraq onlara yemək və şərab verdilər. Onlar mühafizəçilər sərxoş olana qədər gözlədilər və fürsətdən istifadə edib Faneti qaçırdılar. O, bu yollaəsirlikdən qaçdı və Suzdaki[48] II Kambizin yanınayol aldı və o II Kambizə Misir coğrafiyası haqqında bir çox məlumat verdi. Misir qoşunlarına hücum üçün əlverişli yerlər və Misir fironunun təbiəti və sərvətlərindən danışdı. Bu yunan , İran ordusunaquru yolu ilə Ərəbistan üzərindən bir səfərə çıxmağıvə ərəb qəbilə elçi göndərmələrini tövsiyə etdi. II Kambiz belə də etdi, çünki ərəblər də misirlilərə qarşı müharibədə iştirak etmək istəyirdilər. Öhdəliklərini möhkəmləndirmək üçün Ərəb tayfa başçıları farslarla bir müqavilə bağladı. II Kambiz ordusunun Misirə gedərkən səhradan keçməklə qarşılaşacağı böyük çətinlik suyun olmamasıidi. Buna görə də ərəb başçısı çöldə su xəzləri yüklənmiş dəvələrin böyük karvanlarını göndərməyi əmr etdi. Fars qoşunlarının yürüşü başlamazdan əvvəl və suya ehtiyacın ən çox olduğu yerlərə dəvə karvanları əvvəlcədən göndərildi. Bu hadisələrdən bir çox il sonra Misirə səyahət edən və sonra gördüklərini və eşitdiklərini təsvir edən Yunan tarixçisi Herodot, Ərəb başçılarının deyildiyi kimi çölə su gətirməsinin başqa bir yolu haqqında danışdı. Sığır dərisindən tikilmiş öz sahəsindən axan bəzi çaylardan səhra dərinliklərinə on iki günlük səyahət üçün qumlarda uzanan bir kanaldan və ya boru kəmərindən bəhs edirik. Herodot bu hekayələrə inanmadığını söyləyir, baxmayaraq ki yazdığı tarixi əsərində hər yerdə minlərlə hekayə orijinal olaraq təqdim olunur. Təsvir olunan şəkildə dəri boru kəməri ilə su çatdırmaq fikrindən daha fantastikdir. Ola bilsin ki, Ərəb başçısı səhradan etibarlı şəkildə keçən II Kambız ordusu üçün su təmin etdi. Nəhayət Misir sərhədlərinə getdi. Burada farslar Amasisin öldüyünü və taxtın oğlu Psammetiçusun keçdiyini öyrəndilər. Fars ordusunu dövlətinin sərhədlərini işğal etmək üçün bir ordu ilə yola çıxdı. Gərgin bir döyüş başladı və misirlilər məğlub oldular. Psammetiçus qoşunlarının qalıqları ilə birlikdə işğalçılara qarşı alovlu bir nifrət hiss edərək Memfis şəhərinə doğru Nilin üstünə qaçdı. Doğrudan da, əslində II Kambızın Misirlə müharibə üçün heç bir bəhanəsi və ya əsaslandırması yox idi. II Kambızın atasını aldadan keçmiş Misir fironu artıq sağ deyildi və Misir taxtının varisinə və ölkə xalqına heç bir iddia ola bilməzdi. Buna görə Psammetiçus, II Kambizin Misirə hücumunu özbaşınalıq və əsassız təcavüz kimi qiymətləndirdi. Dərinlikdəişğalçıların heç bir mərhəmətə layiq olmadığına və mərhəmətə arxalanmamalı olduğuna inanırdı. Tezliklə misirlilər çayda iki yüz farsla birlikdə bir çardaq tutdular. Onlar bir qəzəbdə Fars əsgərlərini parçaladılar və bu da II Kambisin qəzəbinə səbəb oldu. Müharibə hər iki tərəfdə vəhşicəsinə zülmkarlıqla davam etdi. Misir yürüşü zamanı II Kambiz qeyri-insani və qəddar hərəkətlər sahəsində özünü o qədər fərqləndirdi ki, insanlar onu dəli hesab etdilər. O, misirlilərə qarşı əvvəlcə bir az təmkin nümayiş etdirdi, amma sonunda onları təqib edib məhv etdi. Müharibə zamanı Psammetiçus və bütün ailəsi farslar tərəfindən əsir götürüldü. Bundan bir neçə gün sonra II Kambiz uğursuz fironu bir əyləncə göstərmək üçün şəhər qapılarından çıxardı. Misir fironunun sevimli qızı, kölə paltarında, zadəgan misirlilərin qızları və şah sarayına yaxın olanlar ilə birlikdə su üçün ağır qablar ilə zorla çaya göndərildi. Bu kədərli mənzərəni Psammetiçusla birlikdə, uşaqlarının alçaldılmasını kəskin şəkildə gözləri ilə anba-an yaşayanqızların ataları da müşahidə edirdi. Yoldan keçən qızlar ucadan ağlayırdılar, utanc və dəhşət içindəəzab çəkirdilər. Farslar isə yanlarında gülümsəyərək açıq-aşkar bu faciəvi ifadan zövq alırdılar. Yalnız Psammetiçus, deyəsən, baş verənlərə heç bir reaksiya verməyibsakitcə dayanmışdı. Firon elə bil ümidsizliyə qapılıbdərin bir bir yuxuya getmişdi. Bir yürüşün ardından başqa bir yürüş davam etdi. Bu yürüş boynlarında ipləri olan, edam yerinə gəzən misirli gənclərdən ibarət idi. II Kambiz, misirlilər tərəfindən tutulan gəmidə öldürülmüş farsların hər biri üçün on misirlinin edam edilməsini əmr etdi. Qalereyada 200 Fars öldüyüüçün 2 min misirliedam edildi.. Psammetiçus susdu və hərəkətsiz qaldı. II Kambiz fironun bütün bu əziyyətli səhnələri sakit izlədiyini həzm edə bilmir, çox məyus olmuşdu. Əziyyət edilən misirli əsirlərin içərisində hər cür təbəqədən adam var idi və firon onları çox sakitcə izləyirdi. Lakin birdən onların arasında Psammetiçus dostlarından birini tanıdı. Bu məhbus varlı və nəcib bir misirli idi və tez-tez fironun sarayına dəvət olunurdu və ziyafətlərdə iştirak edirdi. İndi Psammetiçusun dostunun yorulub əldən düşdüyünü gördü və onun gücühəddindən artıq tükənmişdi. Bunu görən firon tez ətrafdakılar o adama yemək verib onu əzabdan qurtarmaq üçün yalvardı. Dostunu belə dəhşətli bir vəziyyətdə görən Misir fironu öz üz-gözünü cırıb başına vurdu və göz yaşı tökdü.Bunu görən II KambizPsammetiçusun yanına bir adam göndərib bunun səbəini soruşsun. Xidmətçi tez bir zamanda fironun yanına gəlib dedi: