Страница 17 из 72
Тенденция к избежанию сочетаний с непарными по глухости-звонкости в конце слов во многом обусловливает и появление окончаний — аў, -яў в родительном падеже множественного числа: коўдра (одеяло) — коўдраў из-за почти невозможности формы коўдр, выдра — выдраў, лазня — лазняў, багна (трясина, болото) — багнаў, урна — урнаў, чапля (цапля) — чапляў и т. д.
Своеобразие звуковому облику белорусских слов придает наличие приставок з- и ад- перед [в], [л], [р], [м], [н], [й]: адвага (отвага), адліць (отлить), адрамантаваць (отремонтировать), адмыкаць (отмыкать), аднавіць (восстановить), ад'ехаць (отъехать), звязаць (связать), зліць (слить), зрабіць (сделать), змарыцца (устать), зняць (снять), з'ехаць (съехать). То же и в позиции перед гласными: адасобіць (обособить), адарваць (оторвать), зэканоміць (сэкономить), зыходзіць (исходить).
СЛОВА И ВЫРАЖЕНИЯ
Урач, доктар, лекар — врач.
Урачыха, доктарка, лекарка — врачиха.
Лячэбны — врачебный.
Урачэбна-кансультацыйны — врачебно-консультационный.
Медыцынскі — медицииский.
Хуткая дапамога — скорая помощь.
Медыцынская сястра, медсястра — медицинская сестра, медсестра.
Хворы — больной; хворы на язву страўніка, грып, сухоты — больной язвой желудка, гриппом, туберкулезом.
Я хварэю на сэрца, на ныркі.— У меня болит сердце, почки.
Хварэць жыватом, сэрцам — болит живот, сердце.
У мяне баліць галава, жывот. — У меня болит голова, живот.
На што вы скардзіцеся? Што вас турбуе? — На что вы жалуетесь? Что вас беспокоит?
У мяне насмарк (катар), частая чыхаўка, кашаль, баліць у грудзях. — У меня насморк, частое чихание, кашель, болит грудь.
Удыхніце глыбока, затым выдыхніце. — Вдохните глубоко, потом выдохните.
Адкрыйце рот. — Откройте рот.
Якая ў вас тэмпература? — Какая у вас температура?
Вось рэцэпт. Будзеце прымаць лякарства па сталовай лыжцы нашча. — Вот рецепт. Будете принимать лекарство по столовой ложке натощак.
Вы павінны паляжаць у ложку. — Вы должны полежать в постели.
На што вы хварэлі ў дзяцінстве? — Чем вы болели в детстве?
Шкарлятына — скарлатина.
Краснуха — краснуха.
Жаўтуха — желтуха.
Запаленне лёгкіх — воспаление легких.
Атручэнне — отравление.
Страціць прытомнасць — упасть в обморок.
Апёк — ожог.
Пухліна — опухоль.
Сардэчны прыпадак — сердечный приступ.
Болепатольны сродак — болеутоляющее средство.
ТЕКСТ
(К. Крапіва)
шчаня — щенок
велі ч — предмет очень больших размеров, громадина, махина
спрадвеку — нспокон веков
ганьба — порок
жадаць — желать,
жаданне — желанне
скардэіцца — жаловаться
нібы — будто бы
каніска — очень большой конь
нават — даже
асілак — богатырь, силач, часто встречаетсяв народных сказкахдля названия доброго сильного героя
гаспадар — хозяин
давесці — доказаць, показать
мана — ложь, вранье
наравы — обычно употребляется только в ед. ч.: нораў —нрав, норов
фурман — кучер, возница
пэўная падзяка — определенная благодарность
ахвота — охота, желание
здарыцца — случиться
затрымацца — задержаться
ледзь — едва, еле
скрануць — сдвинуть
дапамога — помощь
даволі — достаточно
прагны — жадный
1. Выпишите из текста слова, в которых глухие согласные звуки встречаются в конце слова, учитывая, что звонкие в этой позиции произносятся как глухие Затем выпишите слова с глухими согласными перед гласными Какие согласные не встретились ни одного раза?
Ад Віцебска да Канашоў, цераз раённы цэнтр, — восемдзесят кіламетраў. Аднак у словах «мы дабраліся» няма перабольшання: на ўвазе маюцца апошнія кіламетры нізкай дарогі, лясной, палявой ды вясковай, страшэнна разбалочанай за некалькі дзён залішне шчодрых дажджоў.
На такой дарозе мы і сустрэлі патрэбнага нам старшыню сельсавета. Ехаў кудысьці на матацыкле.
І вось сядзім у яго кабінеце, быццам апусціўшыся ў светлую цішыню, пасля дажджоў зноў залітую сонцам. Цішыню гэтую яшчэ больш падкрэслівае час ад часу далёкі гул якога-небудзь наземнага або, яшчэ радзей, нябеснага матора. І не чуваць з альховых кустоў салаўінае песні, якая і тут нас сустрэла, быццам усё адна, тая самая ўсюды. Усё гэта цяпер за вокнамі, дзе млеюць у парнасці старыя сосны і густа буяе над балацінкай алешнік.